Rodzice dokładają do wkładu własnego, brat pożycza na naprawę samochodu, babcia pomaga spłacić kartę kredytową. Takie pożyczki zwykle zaczynają się od rozmowy przy stole i przelewu bez tytułu. Problem pojawia się po latach: gdy trzeba ustalić, ile zostało do oddania, gdy urząd skarbowy pyta o źródło pieniędzy albo gdy przy podziale spadku rodzeństwo pyta, czy to był prezent.

Umowa pożyczki od rodziny nie jest wyrazem nieufności. Zapisuje to, co strony i tak ustaliły: kwotę, termin, sposób spłaty i zasady na wypadek kłopotów. Przy większych kwotach jest też warunkiem skorzystania ze zwolnienia z podatku od czynności cywilnoprawnych.

Kodeks cywilny wymaga formy dokumentowej dla pożyczek powyżej 1000 zł. Przepisy podatkowe wymagają przelewu na rachunek i zgłoszenia pożyczki, gdy przekracza ona określony próg. Obie reguły łatwo spełnić, jeśli zna się je przed przekazaniem pieniędzy.

Poniżej opisujemy, co powinna zawierać umowa, jak przekazać pieniądze, kiedy trzeba złożyć deklarację PCC-3 i czym pożyczka różni się od darowizny. Tekst ma charakter informacyjny. Przy dużych kwotach, zabezpieczeniach na nieruchomości lub sporach warto skonsultować umowę z prawnikiem.

Czy umowa z rodziną musi być na piśmie

Kodeks cywilny stanowi, że umowa pożyczki, której wartość przekracza 1000 zł, wymaga zachowania formy dokumentowej. Forma dokumentowa jest łagodniejsza niż pisemna. Wystarczy, że oświadczenie ma postać dokumentu i da się ustalić, kto je złożył. Spełnia ją na przykład wymiana e-maili, wiadomość tekstowa albo podpisany skan.

Brak formy nie unieważnia umowy. Utrudnia natomiast udowodnienie jej zawarcia i treści w sporze. Jeśli pożyczkobiorca po latach stwierdzi, że otrzymał pieniądze w prezencie, pożyczkodawca bez dokumentu będzie miał słabą pozycję.

W praktyce najlepiej sporządzić klasyczną umowę na papierze lub w pliku, podpisaną przez obie strony. Dwa egzemplarze, po jednym dla każdej strony. Forma pisemna spełnia wymogi formy dokumentowej, a jednocześnie jest najczytelniejszym dowodem.

Umowa u notariusza nie jest wymagana. Może mieć sens przy wysokich kwotach, zwłaszcza gdy pożyczkobiorca poddaje się egzekucji w akcie notarialnym. Wtedy w razie braku spłaty pożyczkodawca może szybciej uzyskać tytuł wykonawczy, bez procesu o zapłatę.

Co zapisać w umowie pożyczki od rodziny

Umowa nie musi być długa. Powinna odpowiadać na pytania, które mogą się pojawić za kilka lat.

  1. Strony umowy. Imiona, nazwiska, adresy, numery PESEL lub dokumentów tożsamości. Warto wskazać stopień pokrewieństwa, bo ma znaczenie dla zwolnienia z PCC.
  2. Data i miejsce zawarcia.
  3. Kwota pożyczki cyframi i słownie.
  4. Sposób przekazania pieniędzy. Przelew z rachunku pożyczkodawcy na rachunek pożyczkobiorcy, z numerami kont i terminem przelewu. Przy wypłacie w transzach trzeba opisać każdą transzę.
  5. Termin i sposób zwrotu. Jednorazowo w określonym dniu albo w ratach według harmonogramu. Dobrze wskazać rachunek do spłaty.
  6. Oprocentowanie. Pożyczka może być nieoprocentowana. Jeśli strony ustalają odsetki, trzeba podać stopę w skali roku i sposób naliczania.
  7. Wcześniejsza spłata. Zapis, że pożyczkobiorca może oddać pieniądze wcześniej bez dodatkowych kosztów.
  8. Opóźnienie w spłacie. Czy strony ustalają odsetki za opóźnienie, możliwość zmiany harmonogramu albo wypowiedzenia umowy.
  9. Zabezpieczenie, jeśli strony go chcą. Na przykład weksel, poręczenie innej osoby albo hipoteka.
  10. Podpisy obu stron.

Jeśli termin zwrotu nie zostanie określony, Kodeks cywilny przewiduje, że pożyczkobiorca musi oddać pieniądze w ciągu sześciu tygodni od wypowiedzenia przez pożyczkodawcę. Dla rodziny, która planuje spłatę przez kilka lat, taki zapis bywa zaskoczeniem. Lepiej wpisać konkretny harmonogram.

Warto też dodać cel pożyczki, gdy ma on znaczenie dla innych instytucji. Przy kredycie hipotecznym bank może pytać o pochodzenie wkładu własnego. Umowa z celem „na wkład własny przy zakupie mieszkania” ułatwia wyjaśnienia, ale pożyczka jest też nowym zobowiązaniem, które trzeba ujawnić bankowi i które wpływa na zdolność kredytową.

Oprocentowanie i limity kosztów

Pożyczka w rodzinie najczęściej jest nieoprocentowana. Nie ma przeszkód, by strony ustaliły odsetki, na przykład gdy rodzice pożyczają oszczędności, które w przeciwnym razie leżałyby na lokacie. Obowiązują wtedy ogólne limity z Kodeksu cywilnego.

Odsetki umowne nie mogą przekroczyć odsetek maksymalnych, czyli dwukrotności odsetek ustawowych. Odsetki ustawowe to stopa referencyjna NBP plus 3,5 punktu procentowego. Przy stopie referencyjnej 3,75% odsetki maksymalne wynoszą 14,5% w skali roku. W rodzinie takie stawki zdarzają się rzadko, ale limit warto znać.

Jeśli pożyczkobiorca bierze pieniądze na cele prywatne, Kodeks cywilny ogranicza też pozaodsetkowe koszty, na przykład prowizje i opłaty. Nie mogą przekroczyć 20% kwoty pożyczki w skali roku i 25% w całym okresie. Przy wcześniejszej spłacie pożyczkodawca nie może żądać odsetek za okres, o który skrócono umowę.

Odsetki otrzymane przez pożyczkodawcę są jego przychodem i mogą podlegać podatkowi dochodowemu. Zanim strony ustalą oprocentowanie, pożyczkodawca powinien sprawdzić, jak je rozliczyć.

Starszy mężczyzna podaje synowi długopis przy stole w salonie, obaj uśmiechają się nad jedną kartką papieru

Pożyczka od rodziny a podatek PCC

Pożyczka jest czynnością cywilnoprawną i co do zasady podlega podatkowi PCC w wysokości 0,5% kwoty. Obowiązek zapłaty ciąży na pożyczkobiorcy. Pożyczki od najbliższej rodziny mogą jednak korzystać ze zwolnienia.

Zwolnienie dotyczy osób z tzw. grupy zerowej: małżonka, zstępnych (dzieci, wnuków, prawnuków), wstępnych (rodziców, dziadków, pradziadków), pasierba, rodzeństwa, ojczyma i macochy. Zasady wyglądają tak:

Łączna kwota od tej samej osoby (bieżący rok i 5 lat wstecz) Co trzeba zrobić
Do 36 120 zł Nic. Pożyczka jest zwolniona, bez deklaracji
Powyżej 36 120 zł Złożyć PCC-3 w ciągu 14 dni i udokumentować przekazanie pieniędzy przelewem na rachunek lub przekazem pocztowym

Kwotę 36 120 zł liczy się łącznie z innymi pożyczkami od tej samej osoby z bieżącego roku i 5 lat poprzedzających. Jeśli rodzice pożyczają z majątku wspólnego, warto ustalić, od kogo formalnie pochodzi pożyczka, i opisać to w umowie.

Termin 14 dni jest sztywny i nie da się go przywrócić. Jeśli pożyczkobiorca się spóźni, zwolnienie nie przysługuje i trzeba zapłacić 0,5% od kwoty pożyczki. Poważniejsza konsekwencja dotyczy braku dokumentacji: jeśli pożyczkobiorca powoła się na pożyczkę przed organem podatkowym, na przykład tłumacząc źródło pieniędzy na zakup mieszkania, a nie złożył deklaracji i nie zapłacił podatku, stawka wynosi 20%.

Przykład ilustracyjny: córka pożycza od ojca 80 000 zł na wkład własny. Ojciec robi przelew na jej konto. Córka w ciągu 14 dni składa PCC-3 w e-Urzędzie Skarbowym, zaznaczając zwolnienie. Nie płaci podatku. Gdyby o deklaracji zapomniała, zapłaciłaby 400 zł. Gdyby urząd zakwestionował źródło pieniędzy, a ona powołałaby się na niezgłoszoną pożyczkę, podatek mógłby wynieść 16 000 zł.

Pożyczki od dalszej rodziny, na przykład od wujka lub kuzynki, nie korzystają z tego zwolnienia. Zwolnione są od niego tylko pożyczki do 1000 zł, a powyżej tej kwoty pożyczkobiorca płaci 0,5% PCC i składa PCC-3 w ciągu 14 dni od zawarcia umowy.

Jak przekazać i spłacać pieniądze

Przelew jest najlepszym sposobem przekazania pożyczki. Tworzy dowód, datę i kwotę, a przy pożyczkach powyżej 36 120 zł od najbliższej rodziny jest warunkiem zwolnienia z PCC. Gotówka przekazana z ręki do ręki jest trudna do udowodnienia i odbiera prawo do zwolnienia przy większych kwotach.

W tytule przelewu wpisz na przykład „Pożyczka zgodnie z umową z dnia…”. Ten sam zwyczaj stosuj przy spłatach: „Spłata raty 3 pożyczki z dnia…”. Po kilku latach wyciąg z rachunku pokaże pełną historię bez szukania notatek.

Pożyczkodawca może też wystawiać pokwitowania spłaty. Pożyczkobiorca ma prawo żądać pokwitowania. Przy ostatniej racie warto spisać krótkie oświadczenie, że pożyczka została spłacona w całości.

Jeśli plany się zmienią, na przykład harmonogram okaże się zbyt ambitny, zapisz zmianę w aneksie. Ustna umowa „oddasz, jak będziesz mógł” może być wygodna dziś, ale utrudni rozliczenie, gdy pojawią się inne osoby, na przykład spadkobiercy pożyczkodawcy.

Pożyczka czy darowizna

Rodzina często nie wie, czy przekazuje pieniądze jako pożyczkę, czy prezent. To rozróżnienie ma skutki prawne i podatkowe.

Pożyczka oznacza obowiązek zwrotu. Pożyczkodawca może dochodzić spłaty, a po jego śmierci roszczenie przechodzi na spadkobierców. Niespłacona pożyczka jest długiem, który może pojawić się przy dziale spadku.

Darowizna nie wymaga zwrotu. Ma własne zasady podatkowe w podatku od spadków i darowizn. Przy darowiznach od najbliższej rodziny powyżej określonego progu także trzeba złożyć zgłoszenie w urzędzie, aby skorzystać ze zwolnienia.

Jeśli pożyczkodawca po czasie zrezygnuje ze spłaty reszty, umorzenie długu może zostać potraktowane jako darowizna. Dobrze wtedy spisać krótkie oświadczenie o zwolnieniu z długu i sprawdzić, czy wymaga ono zgłoszenia.

Przy rodzeństwie warto pamiętać o sprawiedliwości wobec pozostałych dzieci. Rodzice, którzy pożyczają jednemu dziecku, mogą w umowie lub osobnym oświadczeniu zapisać, jak pożyczka ma być rozliczona w razie ich śmierci. Unikną w ten sposób sporów o to, czy pieniądze były pomocą, czy zaliczką na spadek.

Najczęstsze błędy

  • Brak umowy przy kwocie powyżej 1000 zł, co utrudnia dowód w sporze.
  • Wypłata gotówką przy pożyczce powyżej 36 120 zł od najbliższej rodziny, która odbiera zwolnienie z PCC.
  • Spóźnione PCC-3, złożone po upływie 14 dni.
  • Brak terminu zwrotu, przez co pożyczkodawca może zażądać spłaty w ciągu sześciu tygodni od wypowiedzenia.
  • Brak rozliczenia spłat, gdy raty są płacone gotówką bez pokwitowań.
  • Zatajenie pożyczki przed bankiem, gdy pożyczkobiorca składa wniosek o kredyt i oświadcza, że nie ma innych zobowiązań.

Roszczenie o zwrot pożyczki przedawnia się co do zasady po sześciu latach od dnia wymagalności, a koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego. Jasny termin spłaty w umowie pozwala ustalić, od kiedy biegnie przedawnienie.

Najczęstsze pytania

Czy pożyczka od rodziców musi być zgłoszona do urzędu skarbowego?

Tylko wtedy, gdy łączna kwota pożyczek od tej samej osoby z bieżącego roku i 5 lat poprzedzających przekracza 36 120 zł. Wtedy pożyczkobiorca składa PCC-3 w ciągu 14 dni i dokumentuje otrzymanie pieniędzy przelewem. Poniżej tego progu formalności nie są potrzebne.

Czy umowa pożyczki może być zawarta mailowo?

Tak. Dla pożyczek powyżej 1000 zł wymagana jest forma dokumentowa, którą spełnia na przykład wymiana wiadomości e-mail, jeśli widać, kto złożył oświadczenie. Podpisana umowa na papierze jest jednak czytelniejszym dowodem.

Czy pożyczka od rodziny może być oprocentowana?

Tak, strony mogą ustalić odsetki. Nie mogą one przekroczyć odsetek maksymalnych z Kodeksu cywilnego. Odsetki są przychodem pożyczkodawcy i mogą wymagać rozliczenia podatkowego.

Czy pożyczka od brata jest zwolniona z PCC?

Tak, rodzeństwo należy do grupy osób objętych zwolnieniem. Przy kwocie powyżej 36 120 zł trzeba złożyć PCC-3 w ciągu 14 dni i otrzymać pieniądze przelewem lub przekazem pocztowym.

Co zrobić, gdy członek rodziny nie spłaca pożyczki?

Najpierw porozmawiaj i zaproponuj nowy harmonogram, najlepiej zapisany w aneksie. Jeśli to nie pomoże, wyślij pisemne wezwanie do zapłaty. Kolejnym krokiem jest pozew lub, przy umowie z poddaniem się egzekucji w akcie notarialnym, wniosek o nadanie klauzuli wykonalności.

Źródła

Materiał ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi indywidualnej rekomendacji finansowej ani obietnicy uzyskania kredytu.