Po śmierci bliskiej osoby do rodziny zaczynają przychodzić listy. Część dotyczy rachunków i mieszkania, część kredytów, kart albo pożyczek, o których nikt nie wiedział. Kredyt nie wygasa wraz ze śmiercią kredytobiorcy. Staje się długiem spadkowym, a spadkobiercy decydują, czy i w jakim zakresie za niego odpowiadają.

Spadek z długami nie oznacza automatycznie, że dzieci czy małżonek muszą spłacić wszystko z własnych pieniędzy. Od 18 października 2015 roku brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi jest wtedy ograniczona do wartości odziedziczonego majątku. Kto chce odpowiadać za nic, może spadek odrzucić.

Pułapki kryją się w szczegółach: w terminie sześciu miesięcy, w spłacaniu długów przed rozpoznaniem całego spadku, w odrzuceniu, które przenosi spadek na dzieci, i w zobowiązaniach, które nie są długiem zmarłego, tylko własnym długiem rodziny, na przykład przy wspólnym kredycie.

Artykuł opisuje ogólne zasady prawa spadkowego. Przy dużym majątku, nieruchomościach lub sporze w rodzinie warto skorzystać z pomocy notariusza albo prawnika. Przykłady liczbowe są ilustracyjne.

Co wchodzi do spadku, a co nie

Zgodnie z Kodeksem cywilnym prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na spadkobierców. Do spadku należą więc zarówno aktywa, jak mieszkanie, samochód czy oszczędności, jak i długi: kredyty, pożyczki, zadłużenie na karcie, zaległe rachunki. Długami spadkowymi są też między innymi koszty pogrzebu w zwyczajowym zakresie i koszty postępowania spadkowego.

Nie wszystko jednak trafia do spadku. Nie należą do niego prawa ściśle związane z osobą zmarłego oraz prawa, które z chwilą śmierci przechodzą na wskazane osoby niezależnie od dziedziczenia. Przykładem jest dyspozycja wkładem na wypadek śmierci, opisana w poradniku o koncie dla seniora. Podobnie działa wskazanie uposażonego w polisie na życie.

Osobną kategorią są zobowiązania, za które członek rodziny odpowiada sam, a nie jako spadkobierca:

  • współkredytobiorca odpowiada za cały kredyt na podstawie umowy, niezależnie od decyzji spadkowej,
  • poręczyciel odpowiada za dług na zasadach z umowy poręczenia, o czym piszemy w artykule o obowiązkach poręczyciela,
  • małżonek może odpowiadać za długi zaciągnięte w czasie wspólności majątkowej na zasadach prawa rodzinnego.

Odrzucenie spadku nie zwalnia z tych własnych zobowiązań. Jeśli para miała wspólny kredyt hipoteczny, żyjący partner nadal jest kredytobiorcą. Warto wtedy sprawdzić, czy kredyt był ubezpieczony na życie, i zgłosić bankowi śmierć współkredytobiorcy.

Trzy decyzje i termin sześciu miesięcy

Spadkobierca może przyjąć spadek wprost, czyli bez ograniczenia odpowiedzialności, przyjąć go z dobrodziejstwem inwentarza albo go odrzucić. Oświadczenie składa się przed sądem albo notariuszem, ustnie lub na piśmie z urzędowo poświadczonym podpisem. Jest nieodwołalne i nie może zawierać warunku.

Termin wynosi sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Najczęściej jest to dzień śmierci bliskiej osoby, ale przy dalszych krewnych może to być późniejsza data, na przykład dzień, w którym dowiedzieli się, że ktoś bliżej spokrewniony odrzucił spadek. Do zachowania terminu wystarczy złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia.

Decyzja Odpowiedzialność za długi Co z majątkiem
Przyjęcie proste bez ograniczenia, także własnym majątkiem spadkobierca otrzymuje udział w spadku
Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza do wartości stanu czynnego spadku spadkobierca otrzymuje udział w spadku
Odrzucenie brak, spadkobierca traktowany jak niedożyjący otwarcia spadku spadkobierca nic nie otrzymuje
Brak oświadczenia w terminie jak przy dobrodziejstwie inwentarza jak przy przyjęciu

Jeśli oświadczenie złożono pod wpływem błędu lub groźby, można się od niego uchylić przed sądem. Wymaga to jednak spełnienia przesłanek z Kodeksu cywilnego i zatwierdzenia przez sąd. Nie jest to prosty sposób na zmianę zdania.

Jak działa dobrodziejstwo inwentarza

Przy przyjęciu z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca odpowiada za długi tylko do wartości stanu czynnego spadku, czyli aktywów ustalonych w wykazie inwentarza albo w spisie inwentarza. Ograniczenie dotyczy kwoty, a nie źródła spłaty. Wierzyciel może więc egzekwować dług także z majątku osobistego spadkobiercy, ale tylko do tej wartości.

Przykład ilustracyjny: zmarły zostawił samochód wart 20 000 zł i 10 000 zł na koncie. Miał też kredyt gotówkowy z saldem 45 000 zł i zadłużenie na karcie 8 000 zł.

  • Przyjęcie proste - odpowiedzialność za całe 53 000 zł długów.
  • Dobrodziejstwo inwentarza - odpowiedzialność do 30 000 zł, czyli wartości aktywów.
  • Odrzucenie - brak odpowiedzialności, ale też brak samochodu i oszczędności. Spadek przechodzi na kolejnych spadkobierców.

Wartość aktywów ustala się w jednym z dwóch dokumentów:

  1. Wykaz inwentarza - prywatny dokument sporządzany przez spadkobiercę i składany w sądzie albo u notariusza. Zawiera przedmioty należące do spadku i ich wartość oraz długi spadkowe.
  2. Spis inwentarza - sporządza go komornik na podstawie postanowienia sądu, na wniosek osoby uprawnionej. Jest bardziej sformalizowany i odpłatny.

Rzetelność ma znaczenie. Kto podstępnie pominie składnik majątku albo wpisze nieistniejący dług, traci ograniczenie odpowiedzialności.

Uważaj też na spłacanie długów po kolei. Jeśli spadkobierca z dobrodziejstwem inwentarza spłaca niektórych wierzycieli, wiedząc lub mogąc się dowiedzieć o innych długach, może odpowiadać ponad wartość spadku. Bezpieczniej najpierw ustalić całość zobowiązań, a dopiero potem je regulować.

Ojciec po pięćdziesiątce i jego dorosły syn rozmawiają z uśmiechem w kancelarii notarialnej przy biurku z dokumentami

Kiedy odrzucić spadek i co to oznacza dla dzieci

Odrzucenie ma sens, gdy długi wyraźnie przekraczają wartość majątku albo gdy nie da się ich rozpoznać, a spadek nie zawiera niczego, na czym rodzinie zależy. Spadkobierca, który odrzucił spadek, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Jego miejsce zajmują dalsi spadkobiercy ustawowi, najczęściej jego dzieci.

W praktyce odrzucenie przez córkę zmarłego przenosi spadek na jej dzieci. Jeśli są małoletnie i również mają go odrzucić, rodzice składają oświadczenie w ich imieniu. Takie oświadczenie co do zasady wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego, a bieg sześciomiesięcznego terminu zostaje wtedy zawieszony na czas postępowania.

Od 15 listopada 2023 roku obowiązuje wyjątek. Zezwolenie sądu nie jest potrzebne, gdy dziecko zostało powołane do spadku wskutek wcześniejszego odrzucenia przez rodzica, rodzice odrzucają spadek wspólnie albo za zgodą drugiego rodzica, a pozostali zstępni rodziców także spadek odrzucili. W innych przypadkach zgoda sądu nadal jest wymagana.

Przy dużej rodzinie odrzucenie może uruchomić łańcuch oświadczeń: dzieci, wnuki, potem rodzeństwo zmarłego i ich zstępni. Każda z tych osób ma własny termin, liczony od dnia, w którym dowiedziała się o swoim powołaniu. Dobrze jest poinformować krewnych, że spadek może do nich trafić.

Jak ustalić długi zmarłego

Decyzję łatwiej podjąć, gdy wiadomo, co zawiera spadek. Pełna informacja bywa jednak trudna do zdobycia w ciągu sześciu miesięcy. Banki ze względu na tajemnicę bankową udzielają szczegółowych informacji przede wszystkim osobom, które wykażą swój tytuł do spadku. Biuro Informacji Kredytowej również wymaga postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktu poświadczenia dziedziczenia.

Na wstępie przydadzą się:

  • korespondencja z banków, firm pożyczkowych i windykatorów,
  • wyciągi z konta zmarłego, na których widać spłaty rat,
  • umowy i harmonogramy znalezione w dokumentach,
  • informacje od pracodawcy lub ZUS o świadczeniach,
  • Centralna informacja o rachunkach, z której może skorzystać osoba mająca tytuł prawny do spadku.

Szczegóły dotyczące raportu opisujemy w artykule BIK - jakie dane widzi bank. Jeśli do terminu nie uda się zebrać pełnego obrazu, dobrodziejstwo inwentarza pozostaje najbezpieczniejszą opcją domyślną. Chroni przed nieznanymi długami, a jednocześnie pozwala zachować majątek, jeśli jego wartość przewyższy zobowiązania.

Pisma od windykatorów i kredyt hipoteczny zmarłego

Po śmierci dłużnika wierzyciele i firmy windykacyjne zwracają się do rodziny. Nie spłacaj długu z własnych pieniędzy, dopóki nie zdecydujesz o spadku i nie ustalisz pełnej listy zobowiązań. Poproś o dokumenty potwierdzające dług i poinformuj o toku sprawy spadkowej. Prawa w kontaktach z windykatorem opisujemy w poradniku o prawach dłużnika.

Przy mieszkaniu obciążonym hipoteką rodzina często chce zachować lokal. Wtedy zwykle przyjmuje spadek, najlepiej z dobrodziejstwem inwentarza, i ustala z bankiem sposób dalszej spłaty. Bank może wymagać oceny zdolności spadkobiercy albo przejęcia długu na nowych warunkach. Warto sprawdzić, czy kredyt był objęty ubezpieczeniem na życie, bo świadczenie może spłacić część lub całość salda. Zasady takich polis opisujemy w artykule o ubezpieczeniu kredytu.

Do chwili działu spadku spadkobiercy odpowiadają za długi solidarnie. Wierzyciel może żądać całości od jednego z nich, a ten może domagać się zwrotu od pozostałych w częściach odpowiadających udziałom. Po dziale spadku odpowiedzialność rozkłada się według udziałów.

Jeśli spadkobierca przyjął spadek i musi spłacić kilka zobowiązań naraz, może porównać oferty kredytów konsolidacyjnych. Taki krok ma sens tylko po policzeniu całkowitego kosztu, a nie wyłącznie niższej raty.

Lista kroków po śmierci bliskiej osoby

  1. Zapisz datę, w której dowiedziałeś się o powołaniu do spadku. Od niej liczy się sześć miesięcy.
  2. Zbierz dokumenty i zrób wstępną listę aktywów oraz długów.
  3. Sprawdź zobowiązania własne: wspólne kredyty, poręczenia, ubezpieczenia.
  4. Nie spłacaj długów spadkowych pochopnie przed ustaleniem całości.
  5. Wybierz decyzję: dobrodziejstwo inwentarza, odrzucenie albo, rzadko, przyjęcie proste.
  6. Złóż oświadczenie u notariusza lub w sądzie. Przy odrzuceniu uprzedź dalszych krewnych.
  7. Sporządź wykaz inwentarza albo złóż wniosek o spis, jeśli przyjmujesz spadek.

Najczęstsze pytania

Czy muszę spłacać kredyt zmarłego rodzica?

Nie automatycznie. Jeśli przyjmiesz spadek z dobrodziejstwem inwentarza, odpowiadasz za długi do wartości odziedziczonego majątku. Jeśli odrzucisz spadek, nie odpowiadasz za długi spadkowe. Inaczej jest, gdy byłeś współkredytobiorcą lub poręczycielem.

Co się stanie, jeśli nic nie zrobię w ciągu sześciu miesięcy?

Brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Odpowiedzialność za długi jest wtedy ograniczona do wartości stanu czynnego spadku.

Gdzie odrzucić spadek?

U notariusza albo w sądzie. Do zachowania terminu wystarczy złożenie w sądzie wniosku o odebranie oświadczenia przed upływem sześciu miesięcy.

Czy po odrzuceniu spadku dług przejdzie na moje dzieci?

Spadek przechodzi na dalszych spadkobierców, najczęściej na dzieci osoby, która go odrzuciła. Oni również mogą go odrzucić. W określonych sytuacjach od 15 listopada 2023 roku rodzice nie potrzebują do tego zgody sądu.

Czy żyjący współkredytobiorca może odrzucić kredyt razem ze spadkiem?

Nie. Odrzucenie spadku dotyczy długów zmarłego, a współkredytobiorca odpowiada za kredyt na podstawie własnej umowy. Warto sprawdzić ubezpieczenie na życie i porozmawiać z bankiem o warunkach dalszej spłaty.

Źródła

Materiał ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi indywidualnej rekomendacji finansowej ani obietnicy uzyskania kredytu.